متّصل به يك طرف ميدان يكى از جمله بزرگ‌ترين كاروانسراهاى اصفهان است كه آن را نيز شاه عباس دوم ساخته است ، و كاروانسراى حلال ناميده مىشود . توجيه اين وجه تسميه بدون ذكر اين نكته دشوار است : مسلمانان پاك اعتقاد بر اين باورند اگر كسى معاشى را كه از راه نامشروع و زور و ظلم به دست آورده باشد بخورد آن روزى بر او حرام است و چون با جسم و جان وى آميخته مىگردد نمازى كه به قصد عبادت مىگزارد نه تنها مورد قبول درگاه پاك يزدان قرار نمىگيرد ، بل‌كه چون با تن و روان پليد و نابكار رو به آستان خدا آورده به جاى اين‌كه مستجاب الدعوه باشد و پاداش يابد ، در آخرت به عقوبت گرفتار مىگردد . همچنين ايرانيان بر اين اعتقادند كه آثار غذاى حرام تا هشت پشت در اعقاب خورندگان مال حرام به‌جا مىماند ، و عقوبات سخت دامنگيرشان مىشود . مسلمانان در اين مورد اعتقاد استوار دارند ، و هر زمان در اين موضوع به بحث مىپردازند با ايمانى قوى مىگويند از جمله توفيقات ربانى امامان اين است كه به تشخيص حلال از حرام معرفت تمام و كمال دارند و آنچه را كه مىخورند و مىآشامند و مىپوشند ، يا به طريق ديگر به‌كار مىبرند همه حلال است . بر مبناى همين اعتقادات در خور ستايش ، بسيارى از مسلمانان راستين و مؤمنان واقعى سعى بليغ مىكردند كه روزى خود را از مال حلال به دست آورند . از جملهء آنان مغول كبير بود . اين جهانگشاى بلند آوازه كه مسلمانى پاك دين و متعصب بود چون به يقين مىدانست همهء داراييش از راه زور و تجاوز به دست آمده ، براى اين‌كه روزى از طريق حلال بخورد همواره به كتابت قرآن مجيد مىپرداخت و محرمانه مىفروخت ، و بهاى آنها را صرف روزى خود مىكرد ؛ و از اين جهت نام خود را به عنوان كاتب نمىنوشت ، و به استتار نام خود مىكوشيد تا مبادا خواستاران براى به دست آوردن آن بهاى بيشترى بپردازند . شاه عباس دوم براى رسيدن به اين نيّت نيكو راه آسان‌ترى پيدا كرد ، و آن ساختن كاروانسراى حلال از مال حلال بود تا روزى خود را از درآمد آن به دست آورد . عايدات اين كاروانسرا كه دو هزار اكو بود مصارف روزى شخص وى را كفايت مىكرد . زيرا غايت انديشه و نيّت اين مقدس مآبان اين است كه فقط معاش خود را از مال حلال بخورند ، و به حلال و حرام بودن ديگر اسباب زندگى خود يا آنچه ديگران بر سر سفره مىخورند ، كمترين توجه ندارند . پيش از اين نيز بارى چند به مناسبت ياد كرده‌ام كه در مشرق زمين هر كس جداگانه غذا مىخورد . در ديرها نيز رسم چنين است ، بنابر اين آسان مىتوان تصور كرد و پذيرفت كه براى شاه يا هر يك از جاه‌مندان در ديكدان خاصّ وى غذا مىپزند . اجاره‌بهاى اتاقهاى كاروانسراى حلال عادلانه است تا همواره حلال بماند . اما چون